Chlewiska
Bierzemy trzy dźwignie, którymi ten szczebel samorządu faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i przepuszczamy wszystkie 45 kombinacji przez 400 przyszłości zbudowanych z historycznej zmienności tej jednostki. Wynik jest mierzony w trzech wymiarach naraz: bilans, poziom usług i demografia. W zestawieniu są też warianty regresywne. Nie po to, żeby je rekomendować, tylko dlatego, że bez nich nie wiadomo, ile naprawdę kosztuje rozwój.
Ludność wchodzi do rachunku przez koszt: 55% kosztów bieżących przyjmujemy za niepodzielne, więc ubytek mieszkańców podnosi koszt na głowę. Nakład inwestycyjny ponoszony jest przez pierwsze 4 lata, horyzont to 10 lat.
Dźwignie, którymi dysponuje gmina
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Poziom usług dla mieszkańców
Przedszkola i szkoły podstawowe, kultura, sport, transport lokalny, pomoc społeczna. Zadania własne gminy, największa pozycja kosztów bieżących.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Głębokie cięcie | -360 | -0.45 | -1.20 | 0 | -26 |
| Ograniczenie | -180 | -0.22 | -0.60 | 0 | -13 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Rozwój | +200 | +0.20 | +0.50 | 0 | +12 |
| Szeroki program | +420 | +0.40 | +1.00 | 0 | +24 |
Inwestycje majątkowe
Wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, budynki. Nakład skupiony w pierwszych latach, zostawia po sobie majątek do utrzymania.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Wstrzymanie | -150 | -0.15 | 0 | -0.30 | -8 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Program | +380 | +0.25 | +0.30 | +0.50 | +9 |
Podatki i opłaty lokalne
Podatek od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych. Jedyna dźwignia działająca wprost na dochody własne i jedyny szczebel, który ją naprawdę ma.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Obniżka | 0 | +0.15 | 0 | -1.20 | 0 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Podwyżka | 0 | -0.20 | 0 | +1.50 | 0 |
Trzy ostatnie kolumny to punkty procentowe dodawane do rocznej zmiany. To są założenia, a nie dane z BDL, i to je trzeba zakwestionować w pierwszej kolejności, jeśli wynik wydaje się dziwny.
| Usługi | Inwestycje | Obciążenia | Bilans | Usługi | Ludność | Maks. żal | Pokrycie | Najgorszy | Do ideału | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | Szeroki program | Program | Podwyżka | 75 881 zł | 133 | -8.0% | 18 826 zł | 76% | -51 497 zł | 0.250 |
| ● | Rozwój | Program | Podwyżka | 80 179 zł | 121 | -9.9% | 14 157 zł | 78% | -46 828 zł | 0.281 |
| Szeroki program | Bez zmian | Podwyżka | 73 148 zł | 124 | -10.3% | 26 285 zł | 76% | -50 955 zł | 0.343 | |
| ● | Bez zmian | Program | Podwyżka | 84 230 zł | 109 | -11.7% | 9744 zł | 79% | -42 414 zł | 0.365 |
| Rozwój | Program | Bez zmian | 66 016 zł | 121 | -8.0% | 43 825 zł | 73% | -51 538 zł | 0.376 | |
| ● | Szeroki program | Program | Bez zmian | 61 730 zł | 133 | -6.2% | 48 338 zł | 71% | -56 191 zł | 0.394 |
| Rozwój | Bez zmian | Podwyżka | 77 426 zł | 112 | -12.1% | 21 673 zł | 78% | -46 310 zł | 0.399 | |
| Bez zmian | Program | Bez zmian | 70 055 zł | 109 | -9.9% | 39 564 zł | 77% | -47 139 zł | 0.409 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Podwyżka | 70 262 zł | 116 | -11.7% | 32 478 zł | 75% | -52 125 zł | 0.424 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Bez zmian | 59 423 zł | 124 | -8.5% | 55 765 zł | 71% | -55 485 zł | 0.452 | |
| Rozwój | Bez zmian | Bez zmian | 63 689 zł | 112 | -10.3% | 51 275 zł | 73% | -50 855 zł | 0.466 | |
| Rozwój | Program | Obniżka | 55 546 zł | 121 | -6.6% | 66 497 zł | 69% | -55 012 zł | 0.485 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Podwyżka | 81 457 zł | 100 | -13.9% | 17 314 zł | 79% | -41 918 zł | 0.488 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Podwyżka | 74 549 zł | 104 | -13.4% | 27 854 zł | 77% | -47 468 zł | 0.489 | |
| Bez zmian | Program | Obniżka | 59 576 zł | 109 | -8.5% | 62 246 zł | 73% | -50 624 zł | 0.490 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Bez zmian | 56 796 zł | 116 | -9.9% | 61 508 zł | 69% | -56 548 zł | 0.519 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Bez zmian | 67 708 zł | 100 | -12.1% | 47 036 zł | 77% | -46 478 zł | 0.519 | |
| ● | Szeroki program | Program | Obniżka | 51 269 zł | 133 | -4.7% | 71 001 zł | 67% | -59 654 zł | 0.522 |
| Rozwój | Wstrzymanie | Bez zmian | 61 070 zł | 104 | -11.7% | 57 008 zł | 73% | -51 907 zł | 0.548 | |
| Rozwój | Bez zmian | Obniżka | 53 534 zł | 112 | -9.0% | 73 297 zł | 69% | -54 208 zł | 0.552 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Obniżka | 49 278 zł | 124 | -7.1% | 77 778 zł | 67% | -58 827 zł | 0.560 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Obniżka | 57 545 zł | 100 | -10.8% | 69 068 zł | 72% | -49 842 zł | 0.580 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Obniżka | 46 842 zł | 116 | -8.5% | 83 131 zł | 65% | -59 811 zł | 0.615 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Obniżka | 51 107 zł | 104 | -10.3% | 78 641 zł | 68% | -55 180 zł | 0.623 |
Bilans to skumulowana nadwyżka na mieszkańca po 10 latach, próg akceptowalny 0 zł. Usługi to indeks dostępności, gdzie 100 oznacza dzisiejszy poziom. Ludność to zmiana po horyzoncie. Kolumna „do ideału" mierzy odległość od punktu, w którym wszystkie trzy wymiary byłyby najlepsze naraz, a który zwykle nie istnieje jako realna decyzja. Kropka oznacza wariant niezdominowany: żaden inny nie jest od niego lepszy we wszystkich trzech wymiarach jednocześnie. Warianty zdominowane zostają w tabeli celowo, bo pokazują cenę złych decyzji.
Co z tego wynika
Miary wskazują różne warianty. To nie jest błąd analizy, tylko informacja: wybór zależy od tego, czego decydent chce uniknąć i który wymiar wyniku uznaje za nienaruszalny.
Cena rozwoju
Na froncie niezdominowanym podniesienie indeksu usług o jeden punkt kosztuje średnio 336 zł skumulowanego bilansu na mieszkańca przez 10 lat.
Liczona na froncie niezdominowanym, czyli tylko między wariantami, których nie da się poprawić bez pogorszenia czegoś innego. To jest kurs wymiany między pieniędzmi a usługami w tej konkretnej jednostce, a nie ocena, czy warto.
Kiedy wskazany wariant przestaje działać
Wariant wskazany przez miarę żalu (szeroki program usług, program inwestycyjny, podwyżka obciążeń) schodzi poniżej progu przede wszystkim wtedy, gdy realna zmiana dochodów poniżej 5.02 procent rocznie. W tej grupie scenariuszy porażką kończy się 71% przypadków.
To jest gotowy warunek do monitorowania. Jeśli ten parametr zacznie iść w tę stronę, decyzję trzeba skorygować, nie czekając na koniec horyzontu.
Efekty dźwigni sumują się liniowo i nie wchodzą ze sobą w interakcje: model nie wie, że cięcie usług przy jednoczesnej podwyżce podatków boli mocniej niż każde z osobna. Nie odwzorowuje też struktury budżetu ani przepływów między szczeblami finansów publicznych. Służy do porównania wariantów między sobą i do pokazania, gdzie leży granica ich odporności, a nie do prognozowania wyniku finansowego. Zakresy zmienności ludności i dochodów pochodzą z historii tej jednostki, zakres kosztów i efekty dźwigni są założeniami, które trzeba świadomie przyjąć albo zmienić.