Narzędzie jest zbudowane wokół jednego założenia: w warunkach niepewności nie istnieje jedna dobra odpowiedź, a udawanie, że istnieje, jest kosztowniejsze niż przyznanie się do rozrzutu. Poniżej jest wszystko, co robimy z liczbami, łącznie z tym, czego nie robimy.
Dla każdej zmiennej liczymy percentyl jednostki w jej grupie porównawczej, czyli wśród jednostek tego samego szczebla w tym samym województwie. Percentyl mówi, ile jednostek wypada gorzej, i nic ponadto. Nie mówi, czy poziom jest dobry, bo cała grupa może stać źle.
percentyl = udział jednostek o gorszej wartości · 100
Procent zmiany podajemy tylko wtedy, gdy obie porównywane wartości są dodatnie i punkt odniesienia nie jest bliski zera. Przyrost naturalny spadający z minus 2,2 na minus 5,75 to nie jest zmiana o minus 161 procent, tylko o 3,55 punktu, i tak to zapisujemy.
gdy wartość bazowa ≤ 0 lub bliska zeru → różnica w jednostkach, nie w procentach
Indeks można policzyć na wiele sposobów i każdy daje inną kolejność. Zamiast wybrać jeden i ogłosić go właściwym, liczymy wszystkie 12 kombinacji trzech normalizacji, dwóch systemów wag i dwóch agregacji. Pokazujemy rozstęp rangi i rozkładamy jego wariancję na czynniki, więc widać, ile z pozycji jednostki bierze się z jej kondycji, a ile z arbitralnej decyzji metodycznej.
3 normalizacje × 2 systemy wag × 2 agregacje = 12 rang dla tej samej jednostki
Zakresy niepewności wyprowadzamy z zaobserwowanych rocznych zmian tej konkretnej jednostki: średnia plus minus półtora odchylenia standardowego. Nie zakładamy, że przyszłość będzie spokojniejsza niż przeszłość. Losowanie ma stałe ziarno, więc te same liczby wychodzą przy każdym wejściu i można je zacytować w dokumencie.
zakres = średnia roczna zmiana ± 1,5 · odchylenie standardowe
Wariantów nie dobieramy ręcznie. Bierzemy trzy dźwignie, którymi dany szczebel faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i generujemy pełny iloczyn kartezjański. W zestawieniu zostają też warianty regresywne, bo bez nich nie wiadomo, ile kosztuje rozwój.
5 poziomów × 3 poziomy × 3 poziomy = 45 wariantów na szczebel
Przy samym bilansie finansowym odpowiedź jest z góry przesądzona: tnij usługi i podnoś obciążenia. Dlatego wynik mierzymy w trzech wymiarach naraz, a zbiór niezdominowany liczymy po wszystkich trzech. Dopiero on jest odpowiedzią narzędzia, i zwykle ma kilkanaście wariantów, a nie jeden.
bilans na mieszkańca · indeks dostępności usług · zmiana demograficzna
Wartość oczekiwana, minimalizacja maksymalnego żalu i pokrycie progu odpowiadają trzem różnym postawom wobec ryzyka. Nie wybieramy jednej za decydenta. Gdy wskazują różne warianty, mówimy o tym wprost, bo to jest informacja, a nie usterka.
żal wariantu = najlepszy możliwy wynik w scenariuszu − wynik tego wariantu
Dla wskazanego wariantu szukamy parametru, który najmocniej podnosi odsetek scenariuszy poniżej progu. Wynikiem jest zdanie postaci „przestaje działać, gdy realna zmiana dochodów spada poniżej x procent rocznie". To jest gotowy warunek do monitorowania, a panel sprawdza go potem przy każdym wejściu.
warunek = czynnik + granica + kierunek, sprawdzany wobec ostatniego odczytu z BDL
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Powiat nie ma własnych podatków. Trzecia dźwignia to nie stawki, tylko skuteczność w pozyskiwaniu środków zewnętrznych, i dlatego przestrzeń decyzyjna powiatu jest w praktyce węższa niż gminy przy podobnej odpowiedzialności.
Województwo nie jest zwierzchnikiem gmin ani powiatów, więc jego dźwignie działają pośrednio: przez dostępność transportu, przez majątek regionalny i przez to, dokąd kieruje środki programowe.
