Goniądz
Bierzemy trzy dźwignie, którymi ten szczebel samorządu faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i przepuszczamy wszystkie 45 kombinacji przez 400 przyszłości zbudowanych z historycznej zmienności tej jednostki. Wynik jest mierzony w trzech wymiarach naraz: bilans, poziom usług i demografia. W zestawieniu są też warianty regresywne. Nie po to, żeby je rekomendować, tylko dlatego, że bez nich nie wiadomo, ile naprawdę kosztuje rozwój.
Ludność wchodzi do rachunku przez koszt: 55% kosztów bieżących przyjmujemy za niepodzielne, więc ubytek mieszkańców podnosi koszt na głowę. Nakład inwestycyjny ponoszony jest przez pierwsze 4 lata, horyzont to 10 lat.
Dźwignie, którymi dysponuje gmina
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Poziom usług dla mieszkańców
Przedszkola i szkoły podstawowe, kultura, sport, transport lokalny, pomoc społeczna. Zadania własne gminy, największa pozycja kosztów bieżących.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Głębokie cięcie | -360 | -0.45 | -1.20 | 0 | -26 |
| Ograniczenie | -180 | -0.22 | -0.60 | 0 | -13 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Rozwój | +200 | +0.20 | +0.50 | 0 | +12 |
| Szeroki program | +420 | +0.40 | +1.00 | 0 | +24 |
Inwestycje majątkowe
Wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, budynki. Nakład skupiony w pierwszych latach, zostawia po sobie majątek do utrzymania.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Wstrzymanie | -150 | -0.15 | 0 | -0.30 | -8 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Program | +380 | +0.25 | +0.30 | +0.50 | +9 |
Podatki i opłaty lokalne
Podatek od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych. Jedyna dźwignia działająca wprost na dochody własne i jedyny szczebel, który ją naprawdę ma.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Obniżka | 0 | +0.15 | 0 | -1.20 | 0 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Podwyżka | 0 | -0.20 | 0 | +1.50 | 0 |
Trzy ostatnie kolumny to punkty procentowe dodawane do rocznej zmiany. To są założenia, a nie dane z BDL, i to je trzeba zakwestionować w pierwszej kolejności, jeśli wynik wydaje się dziwny.
| Usługi | Inwestycje | Obciążenia | Bilans | Usługi | Ludność | Maks. żal | Pokrycie | Najgorszy | Do ideału | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | Szeroki program | Program | Podwyżka | 79 936 zł | 133 | -7.2% | 18 946 zł | 75% | -52 968 zł | 0.247 |
| ● | Rozwój | Program | Podwyżka | 84 266 zł | 121 | -9.1% | 14 259 zł | 77% | -48 281 zł | 0.279 |
| Szeroki program | Bez zmian | Podwyżka | 77 066 zł | 124 | -9.5% | 26 918 zł | 75% | -52 380 zł | 0.341 | |
| ● | Bez zmian | Program | Podwyżka | 88 347 zł | 109 | -10.9% | 9827 zł | 79% | -43 849 zł | 0.364 |
| Rozwój | Program | Bez zmian | 69 660 zł | 121 | -7.2% | 45 691 zł | 73% | -52 918 zł | 0.375 | |
| ● | Szeroki program | Program | Bez zmian | 65 343 zł | 133 | -5.3% | 50 243 zł | 70% | -57 590 zł | 0.392 |
| Rozwój | Bez zmian | Podwyżka | 81 374 zł | 112 | -11.3% | 22 288 zł | 77% | -47 716 zł | 0.398 | |
| Bez zmian | Program | Bez zmian | 73 730 zł | 109 | -9.1% | 41 392 zł | 76% | -48 501 zł | 0.409 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Podwyżka | 74 085 zł | 116 | -10.9% | 33 441 zł | 74% | -53 525 zł | 0.423 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Bez zmian | 62 911 zł | 124 | -7.7% | 58 206 zł | 70% | -56 840 zł | 0.451 | |
| Rozwój | Bez zmian | Bez zmian | 67 207 zł | 112 | -9.5% | 53 677 zł | 72% | -52 191 zł | 0.466 | |
| Rozwój | Program | Obniżka | 58 862 zł | 121 | -5.8% | 69 656 zł | 69% | -56 338 zł | 0.485 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Podwyżka | 85 435 zł | 100 | -13.1% | 17 974 zł | 79% | -43 307 zł | 0.488 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Podwyżka | 78 403 zł | 104 | -12.7% | 28 878 zł | 76% | -48 850 zł | 0.488 | |
| Bez zmian | Program | Obniżka | 62 923 zł | 109 | -7.7% | 65 367 zł | 72% | -51 932 zł | 0.490 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Bez zmian | 60 196 zł | 116 | -9.1% | 64 280 zł | 69% | -57 880 zł | 0.518 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Bez zmian | 71 256 zł | 100 | -11.3% | 49 400 zł | 76% | -47 797 zł | 0.519 | |
| ● | Szeroki program | Program | Obniżka | 54 553 zł | 133 | -3.9% | 74 199 zł | 67% | -60 999 zł | 0.520 |
| Rozwój | Wstrzymanie | Bez zmian | 64 501 zł | 104 | -10.9% | 59 741 zł | 72% | -53 220 zł | 0.548 | |
| Rozwój | Bez zmian | Obniżka | 56 734 zł | 112 | -8.1% | 76 956 zł | 69% | -55 492 zł | 0.553 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Obniżka | 52 446 zł | 124 | -6.3% | 81 475 zł | 66% | -60 130 zł | 0.560 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Obniżka | 60 774 zł | 100 | -10.0% | 72 689 zł | 72% | -51 109 zł | 0.581 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Obniżka | 49 929 zł | 116 | -7.7% | 87 140 zł | 65% | -61 092 zł | 0.615 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Obniżka | 54 225 zł | 104 | -9.5% | 82 611 zł | 68% | -56 443 zł | 0.624 |
Bilans to skumulowana nadwyżka na mieszkańca po 10 latach, próg akceptowalny 0 zł. Usługi to indeks dostępności, gdzie 100 oznacza dzisiejszy poziom. Ludność to zmiana po horyzoncie. Kolumna „do ideału" mierzy odległość od punktu, w którym wszystkie trzy wymiary byłyby najlepsze naraz, a który zwykle nie istnieje jako realna decyzja. Kropka oznacza wariant niezdominowany: żaden inny nie jest od niego lepszy we wszystkich trzech wymiarach jednocześnie. Warianty zdominowane zostają w tabeli celowo, bo pokazują cenę złych decyzji.
Co z tego wynika
Miary wskazują różne warianty. To nie jest błąd analizy, tylko informacja: wybór zależy od tego, czego decydent chce uniknąć i który wymiar wyniku uznaje za nienaruszalny.
Cena rozwoju
Na froncie niezdominowanym podniesienie indeksu usług o jeden punkt kosztuje średnio 338 zł skumulowanego bilansu na mieszkańca przez 10 lat.
Liczona na froncie niezdominowanym, czyli tylko między wariantami, których nie da się poprawić bez pogorszenia czegoś innego. To jest kurs wymiany między pieniędzmi a usługami w tej konkretnej jednostce, a nie ocena, czy warto.
Kiedy wskazany wariant przestaje działać
Wariant wskazany przez miarę żalu (szeroki program usług, program inwestycyjny, podwyżka obciążeń) schodzi poniżej progu przede wszystkim wtedy, gdy realna zmiana dochodów poniżej 4.82 procent rocznie. W tej grupie scenariuszy porażką kończy się 74% przypadków.
To jest gotowy warunek do monitorowania. Jeśli ten parametr zacznie iść w tę stronę, decyzję trzeba skorygować, nie czekając na koniec horyzontu.
Efekty dźwigni sumują się liniowo i nie wchodzą ze sobą w interakcje: model nie wie, że cięcie usług przy jednoczesnej podwyżce podatków boli mocniej niż każde z osobna. Nie odwzorowuje też struktury budżetu ani przepływów między szczeblami finansów publicznych. Służy do porównania wariantów między sobą i do pokazania, gdzie leży granica ich odporności, a nie do prognozowania wyniku finansowego. Zakresy zmienności ludności i dochodów pochodzą z historii tej jednostki, zakres kosztów i efekty dźwigni są założeniami, które trzeba świadomie przyjąć albo zmienić.