Kleszczele
Bierzemy trzy dźwignie, którymi ten szczebel samorządu faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i przepuszczamy wszystkie 45 kombinacji przez 400 przyszłości zbudowanych z historycznej zmienności tej jednostki. Wynik jest mierzony w trzech wymiarach naraz: bilans, poziom usług i demografia. W zestawieniu są też warianty regresywne. Nie po to, żeby je rekomendować, tylko dlatego, że bez nich nie wiadomo, ile naprawdę kosztuje rozwój.
Ludność wchodzi do rachunku przez koszt: 55% kosztów bieżących przyjmujemy za niepodzielne, więc ubytek mieszkańców podnosi koszt na głowę. Nakład inwestycyjny ponoszony jest przez pierwsze 4 lata, horyzont to 10 lat.
Dźwignie, którymi dysponuje gmina
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Poziom usług dla mieszkańców
Przedszkola i szkoły podstawowe, kultura, sport, transport lokalny, pomoc społeczna. Zadania własne gminy, największa pozycja kosztów bieżących.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Głębokie cięcie | -360 | -0.45 | -1.20 | 0 | -26 |
| Ograniczenie | -180 | -0.22 | -0.60 | 0 | -13 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Rozwój | +200 | +0.20 | +0.50 | 0 | +12 |
| Szeroki program | +420 | +0.40 | +1.00 | 0 | +24 |
Inwestycje majątkowe
Wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, budynki. Nakład skupiony w pierwszych latach, zostawia po sobie majątek do utrzymania.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Wstrzymanie | -150 | -0.15 | 0 | -0.30 | -8 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Program | +380 | +0.25 | +0.30 | +0.50 | +9 |
Podatki i opłaty lokalne
Podatek od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych. Jedyna dźwignia działająca wprost na dochody własne i jedyny szczebel, który ją naprawdę ma.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Obniżka | 0 | +0.15 | 0 | -1.20 | 0 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Podwyżka | 0 | -0.20 | 0 | +1.50 | 0 |
Trzy ostatnie kolumny to punkty procentowe dodawane do rocznej zmiany. To są założenia, a nie dane z BDL, i to je trzeba zakwestionować w pierwszej kolejności, jeśli wynik wydaje się dziwny.
| Usługi | Inwestycje | Obciążenia | Bilans | Usługi | Ludność | Maks. żal | Pokrycie | Najgorszy | Do ideału | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | Szeroki program | Program | Podwyżka | 505 695 zł | 133 | -19.1% | 28 369 zł | 77% | -135 727 zł | 0.165 |
| ● | Rozwój | Program | Podwyżka | 511 712 zł | 121 | -20.7% | 21 497 zł | 78% | -128 855 zł | 0.244 |
| Szeroki program | Bez zmian | Podwyżka | 489 485 zł | 124 | -21.1% | 86 381 zł | 77% | -135 085 zł | 0.290 | |
| ● | Szeroki program | Program | Bez zmian | 451 037 zł | 133 | -17.4% | 208 720 zł | 74% | -141 049 zł | 0.323 |
| Rozwój | Program | Bez zmian | 457 030 zł | 121 | -19.1% | 202 301 zł | 75% | -134 210 zł | 0.339 | |
| ● | Bez zmian | Program | Podwyżka | 517 444 zł | 109 | -22.3% | 14 924 zł | 79% | -122 283 zł | 0.353 |
| Rozwój | Bez zmian | Podwyżka | 495 466 zł | 112 | -22.7% | 79 891 zł | 77% | -128 251 zł | 0.376 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Podwyżka | 477 827 zł | 116 | -22.3% | 124 131 zł | 76% | -137 361 zł | 0.380 | |
| Bez zmian | Program | Bez zmian | 462 739 zł | 109 | -20.7% | 196 232 zł | 77% | -127 669 zł | 0.399 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Bez zmian | 436 339 zł | 124 | -19.5% | 264 016 zł | 74% | -140 193 zł | 0.414 | |
| Rozwój | Bez zmian | Bez zmian | 442 296 zł | 112 | -21.1% | 257 581 zł | 75% | -133 393 zł | 0.457 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Podwyżka | 483 826 zł | 104 | -23.9% | 117 617 zł | 77% | -130 503 zł | 0.471 | |
| Rozwój | Program | Obniżka | 416 404 zł | 121 | -17.9% | 338 998 zł | 74% | -138 162 zł | 0.476 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Podwyżka | 501 164 zł | 100 | -24.3% | 73 691 zł | 79% | -121 716 zł | 0.481 | |
| ● | Szeroki program | Program | Obniżka | 410 429 zł | 133 | -16.2% | 345 155 zł | 73% | -144 977 zł | 0.482 |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Bez zmian | 425 586 zł | 116 | -20.7% | 298 986 zł | 74% | -142 320 zł | 0.492 | |
| Bez zmian | Program | Obniżka | 422 096 zł | 109 | -19.5% | 333 536 zł | 75% | -131 646 zł | 0.505 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Bez zmian | 447 970 zł | 100 | -22.7% | 251 989 zł | 76% | -126 890 zł | 0.529 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Bez zmian | 431 561 zł | 104 | -22.3% | 292 504 zł | 75% | -135 495 zł | 0.547 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Obniżka | 396 858 zł | 124 | -18.3% | 397 048 zł | 73% | -143 965 zł | 0.551 | |
| Rozwój | Bez zmian | Obniżka | 402 798 zł | 112 | -19.9% | 391 339 zł | 73% | -137 189 zł | 0.570 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Obniżka | 386 782 zł | 116 | -19.5% | 429 800 zł | 72% | -145 983 zł | 0.615 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Obniżka | 408 455 zł | 100 | -21.5% | 385 908 zł | 74% | -130 710 zł | 0.617 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Obniżka | 392 739 zł | 104 | -21.1% | 424 075 zł | 73% | -139 182 zł | 0.648 |
Bilans to skumulowana nadwyżka na mieszkańca po 10 latach, próg akceptowalny 0 zł. Usługi to indeks dostępności, gdzie 100 oznacza dzisiejszy poziom. Ludność to zmiana po horyzoncie. Kolumna „do ideału" mierzy odległość od punktu, w którym wszystkie trzy wymiary byłyby najlepsze naraz, a który zwykle nie istnieje jako realna decyzja. Kropka oznacza wariant niezdominowany: żaden inny nie jest od niego lepszy we wszystkich trzech wymiarach jednocześnie. Warianty zdominowane zostają w tabeli celowo, bo pokazują cenę złych decyzji.
Co z tego wynika
Miary wskazują różne warianty. To nie jest błąd analizy, tylko informacja: wybór zależy od tego, czego decydent chce uniknąć i który wymiar wyniku uznaje za nienaruszalny.
Cena rozwoju
Na froncie niezdominowanym podniesienie indeksu usług o jeden punkt kosztuje średnio 483 zł skumulowanego bilansu na mieszkańca przez 10 lat.
Liczona na froncie niezdominowanym, czyli tylko między wariantami, których nie da się poprawić bez pogorszenia czegoś innego. To jest kurs wymiany między pieniędzmi a usługami w tej konkretnej jednostce, a nie ocena, czy warto.
Kiedy wskazany wariant przestaje działać
Wariant wskazany przez miarę żalu (szeroki program usług, program inwestycyjny, podwyżka obciążeń) schodzi poniżej progu przede wszystkim wtedy, gdy realna zmiana dochodów poniżej 8.49 procent rocznie. W tej grupie scenariuszy porażką kończy się 70% przypadków.
To jest gotowy warunek do monitorowania. Jeśli ten parametr zacznie iść w tę stronę, decyzję trzeba skorygować, nie czekając na koniec horyzontu.
Efekty dźwigni sumują się liniowo i nie wchodzą ze sobą w interakcje: model nie wie, że cięcie usług przy jednoczesnej podwyżce podatków boli mocniej niż każde z osobna. Nie odwzorowuje też struktury budżetu ani przepływów między szczeblami finansów publicznych. Służy do porównania wariantów między sobą i do pokazania, gdzie leży granica ich odporności, a nie do prognozowania wyniku finansowego. Zakresy zmienności ludności i dochodów pochodzą z historii tej jednostki, zakres kosztów i efekty dźwigni są założeniami, które trzeba świadomie przyjąć albo zmienić.