Hajnówka
Bierzemy trzy dźwignie, którymi ten szczebel samorządu faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i przepuszczamy wszystkie 45 kombinacji przez 400 przyszłości zbudowanych z historycznej zmienności tej jednostki. Wynik jest mierzony w trzech wymiarach naraz: bilans, poziom usług i demografia. W zestawieniu są też warianty regresywne. Nie po to, żeby je rekomendować, tylko dlatego, że bez nich nie wiadomo, ile naprawdę kosztuje rozwój.
Ludność wchodzi do rachunku przez koszt: 55% kosztów bieżących przyjmujemy za niepodzielne, więc ubytek mieszkańców podnosi koszt na głowę. Nakład inwestycyjny ponoszony jest przez pierwsze 4 lata, horyzont to 10 lat.
Dźwignie, którymi dysponuje gmina
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Poziom usług dla mieszkańców
Przedszkola i szkoły podstawowe, kultura, sport, transport lokalny, pomoc społeczna. Zadania własne gminy, największa pozycja kosztów bieżących.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Głębokie cięcie | -360 | -0.45 | -1.20 | 0 | -26 |
| Ograniczenie | -180 | -0.22 | -0.60 | 0 | -13 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Rozwój | +200 | +0.20 | +0.50 | 0 | +12 |
| Szeroki program | +420 | +0.40 | +1.00 | 0 | +24 |
Inwestycje majątkowe
Wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, budynki. Nakład skupiony w pierwszych latach, zostawia po sobie majątek do utrzymania.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Wstrzymanie | -150 | -0.15 | 0 | -0.30 | -8 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Program | +380 | +0.25 | +0.30 | +0.50 | +9 |
Podatki i opłaty lokalne
Podatek od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych. Jedyna dźwignia działająca wprost na dochody własne i jedyny szczebel, który ją naprawdę ma.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Obniżka | 0 | +0.15 | 0 | -1.20 | 0 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Podwyżka | 0 | -0.20 | 0 | +1.50 | 0 |
Trzy ostatnie kolumny to punkty procentowe dodawane do rocznej zmiany. To są założenia, a nie dane z BDL, i to je trzeba zakwestionować w pierwszej kolejności, jeśli wynik wydaje się dziwny.
| Usługi | Inwestycje | Obciążenia | Bilans | Usługi | Ludność | Maks. żal | Pokrycie | Najgorszy | Do ideału | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | Szeroki program | Program | Podwyżka | 229 956 zł | 133 | -4.9% | 22 875 zł | 79% | -76 865 zł | 0.194 |
| ● | Rozwój | Program | Podwyżka | 235 129 zł | 121 | -6.8% | 17 222 zł | 79% | -71 211 zł | 0.255 |
| Szeroki program | Bez zmian | Podwyżka | 222 119 zł | 124 | -7.3% | 47 221 zł | 79% | -76 441 zł | 0.308 | |
| ● | Szeroki program | Program | Bez zmian | 200 114 zł | 133 | -3.0% | 103 003 zł | 75% | -82 789 zł | 0.350 |
| Rozwój | Program | Bez zmian | 205 270 zł | 121 | -4.9% | 97 515 zł | 78% | -77 155 zł | 0.353 | |
| ● | Bez zmian | Program | Podwyżka | 240 034 zł | 109 | -8.6% | 11 845 zł | 81% | -65 835 zł | 0.356 |
| Rozwój | Bez zmian | Podwyżka | 227 262 zł | 112 | -9.1% | 41 748 zł | 79% | -70 821 zł | 0.384 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Podwyżka | 215 830 zł | 116 | -8.6% | 63 918 zł | 78% | -78 138 zł | 0.396 | |
| Bez zmian | Program | Bez zmian | 210 159 zł | 109 | -6.8% | 92 301 zł | 79% | -71 799 zł | 0.403 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Bez zmian | 193 138 zł | 124 | -5.4% | 126 084 zł | 75% | -82 156 zł | 0.429 | |
| Rozwój | Bez zmian | Bez zmian | 198 264 zł | 112 | -7.3% | 120 629 zł | 77% | -76 556 zł | 0.461 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Podwyżka | 220 986 zł | 104 | -10.5% | 58 431 zł | 79% | -72 503 zł | 0.477 | |
| Rozwój | Program | Obniżka | 183 148 zł | 121 | -3.5% | 157 792 zł | 74% | -81 540 zł | 0.479 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Podwyżka | 232 139 zł | 100 | -10.9% | 36 548 zł | 80% | -65 476 zł | 0.484 | |
| ● | Szeroki program | Program | Obniżka | 178 004 zł | 133 | -1.5% | 163 267 zł | 72% | -87 158 zł | 0.497 |
| Bez zmian | Program | Obniżka | 188 025 zł | 109 | -5.4% | 152 592 zł | 76% | -76 198 zł | 0.499 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Bez zmian | 187 366 zł | 116 | -6.8% | 141 478 zł | 74% | -83 716 zł | 0.502 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Bez zmian | 203 125 zł | 100 | -9.1% | 115 448 zł | 79% | -71 231 zł | 0.525 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Bez zmian | 192 505 zł | 104 | -8.6% | 136 009 zł | 76% | -78 101 zł | 0.547 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Obniżka | 171 669 zł | 124 | -3.9% | 184 708 zł | 72% | -86 372 zł | 0.554 | |
| Rozwój | Bez zmian | Obniżka | 176 783 zł | 112 | -5.8% | 179 267 zł | 74% | -80 787 zł | 0.563 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Obniżka | 181 631 zł | 100 | -7.7% | 174 099 zł | 76% | -75 477 zł | 0.603 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Obniżka | 166 282 zł | 116 | -5.4% | 199 128 zł | 72% | -87 831 zł | 0.615 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Obniżka | 171 409 zł | 104 | -7.3% | 193 673 zł | 73% | -82 231 zł | 0.638 |
Bilans to skumulowana nadwyżka na mieszkańca po 10 latach, próg akceptowalny 0 zł. Usługi to indeks dostępności, gdzie 100 oznacza dzisiejszy poziom. Ludność to zmiana po horyzoncie. Kolumna „do ideału" mierzy odległość od punktu, w którym wszystkie trzy wymiary byłyby najlepsze naraz, a który zwykle nie istnieje jako realna decyzja. Kropka oznacza wariant niezdominowany: żaden inny nie jest od niego lepszy we wszystkich trzech wymiarach jednocześnie. Warianty zdominowane zostają w tabeli celowo, bo pokazują cenę złych decyzji.
Co z tego wynika
Miary wskazują różne warianty. To nie jest błąd analizy, tylko informacja: wybór zależy od tego, czego decydent chce uniknąć i który wymiar wyniku uznaje za nienaruszalny.
Cena rozwoju
Na froncie niezdominowanym podniesienie indeksu usług o jeden punkt kosztuje średnio 410 zł skumulowanego bilansu na mieszkańca przez 10 lat.
Liczona na froncie niezdominowanym, czyli tylko między wariantami, których nie da się poprawić bez pogorszenia czegoś innego. To jest kurs wymiany między pieniędzmi a usługami w tej konkretnej jednostce, a nie ocena, czy warto.
Kiedy wskazany wariant przestaje działać
Wariant wskazany przez miarę żalu (szeroki program usług, program inwestycyjny, podwyżka obciążeń) schodzi poniżej progu przede wszystkim wtedy, gdy realna zmiana dochodów poniżej 6.99 procent rocznie. W tej grupie scenariuszy porażką kończy się 64% przypadków.
To jest gotowy warunek do monitorowania. Jeśli ten parametr zacznie iść w tę stronę, decyzję trzeba skorygować, nie czekając na koniec horyzontu.
Efekty dźwigni sumują się liniowo i nie wchodzą ze sobą w interakcje: model nie wie, że cięcie usług przy jednoczesnej podwyżce podatków boli mocniej niż każde z osobna. Nie odwzorowuje też struktury budżetu ani przepływów między szczeblami finansów publicznych. Służy do porównania wariantów między sobą i do pokazania, gdzie leży granica ich odporności, a nie do prognozowania wyniku finansowego. Zakresy zmienności ludności i dochodów pochodzą z historii tej jednostki, zakres kosztów i efekty dźwigni są założeniami, które trzeba świadomie przyjąć albo zmienić.