Hajnówka
Bierzemy trzy dźwignie, którymi ten szczebel samorządu faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i przepuszczamy wszystkie 45 kombinacji przez 400 przyszłości zbudowanych z historycznej zmienności tej jednostki. Wynik jest mierzony w trzech wymiarach naraz: bilans, poziom usług i demografia. W zestawieniu są też warianty regresywne. Nie po to, żeby je rekomendować, tylko dlatego, że bez nich nie wiadomo, ile naprawdę kosztuje rozwój.
Ludność wchodzi do rachunku przez koszt: 55% kosztów bieżących przyjmujemy za niepodzielne, więc ubytek mieszkańców podnosi koszt na głowę. Nakład inwestycyjny ponoszony jest przez pierwsze 4 lata, horyzont to 10 lat.
Dźwignie, którymi dysponuje gmina
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Poziom usług dla mieszkańców
Przedszkola i szkoły podstawowe, kultura, sport, transport lokalny, pomoc społeczna. Zadania własne gminy, największa pozycja kosztów bieżących.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Głębokie cięcie | -360 | -0.45 | -1.20 | 0 | -26 |
| Ograniczenie | -180 | -0.22 | -0.60 | 0 | -13 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Rozwój | +200 | +0.20 | +0.50 | 0 | +12 |
| Szeroki program | +420 | +0.40 | +1.00 | 0 | +24 |
Inwestycje majątkowe
Wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, budynki. Nakład skupiony w pierwszych latach, zostawia po sobie majątek do utrzymania.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Wstrzymanie | -150 | -0.15 | 0 | -0.30 | -8 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Program | +380 | +0.25 | +0.30 | +0.50 | +9 |
Podatki i opłaty lokalne
Podatek od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych. Jedyna dźwignia działająca wprost na dochody własne i jedyny szczebel, który ją naprawdę ma.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Obniżka | 0 | +0.15 | 0 | -1.20 | 0 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Podwyżka | 0 | -0.20 | 0 | +1.50 | 0 |
Trzy ostatnie kolumny to punkty procentowe dodawane do rocznej zmiany. To są założenia, a nie dane z BDL, i to je trzeba zakwestionować w pierwszej kolejności, jeśli wynik wydaje się dziwny.
| Usługi | Inwestycje | Obciążenia | Bilans | Usługi | Ludność | Maks. żal | Pokrycie | Najgorszy | Do ideału | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | Szeroki program | Program | Podwyżka | 54 653 zł | 133 | -9.4% | 17 446 zł | 86% | -22 064 zł | 0.268 |
| ● | Rozwój | Program | Podwyżka | 58 779 zł | 121 | -11.2% | 12 995 zł | 92% | -17 621 zł | 0.289 |
| Szeroki program | Bez zmian | Podwyżka | 52 670 zł | 124 | -11.6% | 21 672 zł | 86% | -22 168 zł | 0.354 | |
| ● | Bez zmian | Program | Podwyżka | 62 663 zł | 109 | -13.0% | 8794 zł | 96% | -13 427 zł | 0.368 |
| Rozwój | Program | Bez zmian | 46 959 zł | 121 | -9.4% | 31 894 zł | 84% | -24 069 zł | 0.383 | |
| Rozwój | Bez zmian | Podwyżka | 56 778 zł | 112 | -13.4% | 17 279 zł | 92% | -17 745 zł | 0.404 | |
| ● | Szeroki program | Program | Bez zmian | 42 844 zł | 133 | -7.5% | 36 224 zł | 82% | -28 499 zł | 0.407 |
| Bez zmian | Program | Bez zmian | 50 832 zł | 109 | -11.2% | 27 813 zł | 88% | -19 888 zł | 0.411 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Podwyżka | 50 304 zł | 116 | -13.0% | 25 603 zł | 86% | -23 603 zł | 0.433 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Bez zmian | 41 222 zł | 124 | -9.8% | 40 138 zł | 81% | -28 389 zł | 0.459 | |
| Rozwój | Bez zmian | Bez zmian | 45 318 zł | 112 | -11.6% | 35 830 zł | 84% | -23 980 zł | 0.468 | |
| Bez zmian | Program | Obniżka | 42 093 zł | 109 | -9.8% | 42 076 zł | 84% | -24 654 zł | 0.487 | |
| Rozwój | Program | Obniżka | 38 228 zł | 121 | -8.0% | 46 149 zł | 80% | -28 825 zł | 0.487 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Podwyżka | 60 643 zł | 100 | -15.2% | 13 134 zł | 95% | -13 572 zł | 0.489 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Podwyżka | 54 420 zł | 104 | -14.7% | 21 200 zł | 89% | -19 170 zł | 0.492 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Bez zmian | 49 172 zł | 100 | -13.4% | 31 768 zł | 87% | -19 820 zł | 0.517 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Bez zmian | 39 075 zł | 116 | -11.2% | 43 734 zł | 80% | -29 690 zł | 0.523 | |
| ● | Szeroki program | Program | Obniżka | 34 121 zł | 133 | -6.1% | 50 469 zł | 76% | -33 245 zł | 0.529 |
| Rozwój | Wstrzymanie | Bez zmian | 43 180 zł | 104 | -13.0% | 39 417 zł | 84% | -25 271 zł | 0.548 | |
| Rozwój | Bez zmian | Obniżka | 36 854 zł | 112 | -10.3% | 49 662 zł | 80% | -28 579 zł | 0.549 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Obniżka | 32 766 zł | 124 | -8.5% | 53 961 zł | 76% | -32 978 zł | 0.562 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Obniżka | 40 700 zł | 100 | -12.1% | 45 609 zł | 84% | -24 429 zł | 0.574 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Obniżka | 30 781 zł | 116 | -9.8% | 57 303 zł | 75% | -34 179 zł | 0.615 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Obniżka | 34 878 zł | 104 | -11.6% | 52 995 zł | 79% | -29 770 zł | 0.618 |
Bilans to skumulowana nadwyżka na mieszkańca po 10 latach, próg akceptowalny 0 zł. Usługi to indeks dostępności, gdzie 100 oznacza dzisiejszy poziom. Ludność to zmiana po horyzoncie. Kolumna „do ideału" mierzy odległość od punktu, w którym wszystkie trzy wymiary byłyby najlepsze naraz, a który zwykle nie istnieje jako realna decyzja. Kropka oznacza wariant niezdominowany: żaden inny nie jest od niego lepszy we wszystkich trzech wymiarach jednocześnie. Warianty zdominowane zostają w tabeli celowo, bo pokazują cenę złych decyzji.
Co z tego wynika
Miary wskazują różne warianty. To nie jest błąd analizy, tylko informacja: wybór zależy od tego, czego decydent chce uniknąć i który wymiar wyniku uznaje za nienaruszalny.
Cena rozwoju
Na froncie niezdominowanym podniesienie indeksu usług o jeden punkt kosztuje średnio 321 zł skumulowanego bilansu na mieszkańca przez 10 lat.
Liczona na froncie niezdominowanym, czyli tylko między wariantami, których nie da się poprawić bez pogorszenia czegoś innego. To jest kurs wymiany między pieniędzmi a usługami w tej konkretnej jednostce, a nie ocena, czy warto.
Kiedy wskazany wariant przestaje działać
Wariant wskazany przez miarę żalu (szeroki program usług, program inwestycyjny, podwyżka obciążeń) schodzi poniżej progu przede wszystkim wtedy, gdy realna zmiana dochodów poniżej 7.12 procent rocznie. W tej grupie scenariuszy porażką kończy się 43% przypadków.
To jest gotowy warunek do monitorowania. Jeśli ten parametr zacznie iść w tę stronę, decyzję trzeba skorygować, nie czekając na koniec horyzontu.
Efekty dźwigni sumują się liniowo i nie wchodzą ze sobą w interakcje: model nie wie, że cięcie usług przy jednoczesnej podwyżce podatków boli mocniej niż każde z osobna. Nie odwzorowuje też struktury budżetu ani przepływów między szczeblami finansów publicznych. Służy do porównania wariantów między sobą i do pokazania, gdzie leży granica ich odporności, a nie do prognozowania wyniku finansowego. Zakresy zmienności ludności i dochodów pochodzą z historii tej jednostki, zakres kosztów i efekty dźwigni są założeniami, które trzeba świadomie przyjąć albo zmienić.