Czermin
Bierzemy trzy dźwignie, którymi ten szczebel samorządu faktycznie dysponuje, każdą z poziomami od ograniczenia po rozwój, i przepuszczamy wszystkie 45 kombinacji przez 400 przyszłości zbudowanych z historycznej zmienności tej jednostki. Wynik jest mierzony w trzech wymiarach naraz: bilans, poziom usług i demografia. W zestawieniu są też warianty regresywne. Nie po to, żeby je rekomendować, tylko dlatego, że bez nich nie wiadomo, ile naprawdę kosztuje rozwój.
Ludność wchodzi do rachunku przez koszt: 55% kosztów bieżących przyjmujemy za niepodzielne, więc ubytek mieszkańców podnosi koszt na głowę. Nakład inwestycyjny ponoszony jest przez pierwsze 4 lata, horyzont to 10 lat.
Dźwignie, którymi dysponuje gmina
Gmina jest jedynym szczeblem z realną własną dźwignią podatkową, więc jej przestrzeń decyzyjna jest najszersza. Jednocześnie BDL daje na tym poziomie najmniej danych, więc diagnoza opiera się na demografii i budżecie, a nie na miernikach gospodarczych.
Poziom usług dla mieszkańców
Przedszkola i szkoły podstawowe, kultura, sport, transport lokalny, pomoc społeczna. Zadania własne gminy, największa pozycja kosztów bieżących.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Głębokie cięcie | -360 | -0.45 | -1.20 | 0 | -26 |
| Ograniczenie | -180 | -0.22 | -0.60 | 0 | -13 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Rozwój | +200 | +0.20 | +0.50 | 0 | +12 |
| Szeroki program | +420 | +0.40 | +1.00 | 0 | +24 |
Inwestycje majątkowe
Wodociągi, kanalizacja, drogi gminne, budynki. Nakład skupiony w pierwszych latach, zostawia po sobie majątek do utrzymania.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Wstrzymanie | -150 | -0.15 | 0 | -0.30 | -8 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Program | +380 | +0.25 | +0.30 | +0.50 | +9 |
Podatki i opłaty lokalne
Podatek od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych. Jedyna dźwignia działająca wprost na dochody własne i jedyny szczebel, który ją naprawdę ma.
| Poziom | zł/rok | Ludność | Koszt | Dochód | Usługi |
|---|---|---|---|---|---|
| Obniżka | 0 | +0.15 | 0 | -1.20 | 0 |
| Bez zmian | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Podwyżka | 0 | -0.20 | 0 | +1.50 | 0 |
Trzy ostatnie kolumny to punkty procentowe dodawane do rocznej zmiany. To są założenia, a nie dane z BDL, i to je trzeba zakwestionować w pierwszej kolejności, jeśli wynik wydaje się dziwny.
| Usługi | Inwestycje | Obciążenia | Bilans | Usługi | Ludność | Maks. żal | Pokrycie | Najgorszy | Do ideału | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ● | Szeroki program | Program | Podwyżka | 103 888 zł | 133 | +1.7% | 18 694 zł | 75% | -53 843 zł | 0.233 |
| ● | Rozwój | Program | Podwyżka | 108 145 zł | 121 | -0.3% | 14 104 zł | 78% | -49 253 zł | 0.272 |
| Szeroki program | Bez zmian | Podwyżka | 100 446 zł | 124 | -0.8% | 29 052 zł | 75% | -53 080 zł | 0.332 | |
| ● | Bez zmian | Program | Podwyżka | 112 156 zł | 109 | -2.3% | 9767 zł | 79% | -44 917 zł | 0.362 |
| Rozwój | Program | Bez zmian | 91 838 zł | 121 | +1.7% | 53 033 zł | 74% | -53 443 zł | 0.370 | |
| ● | Szeroki program | Program | Bez zmian | 87 592 zł | 133 | +3.8% | 57 508 zł | 72% | -58 020 zł | 0.382 |
| Rozwój | Bez zmian | Podwyżka | 104 682 zł | 112 | -2.8% | 24 588 zł | 78% | -48 514 zł | 0.394 | |
| Bez zmian | Program | Bez zmian | 95 837 zł | 109 | -0.3% | 48 809 zł | 76% | -49 120 zł | 0.407 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Podwyżka | 97 177 zł | 116 | -2.3% | 37 148 zł | 74% | -54 059 zł | 0.415 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Bez zmian | 84 631 zł | 124 | +1.2% | 67 865 zł | 71% | -57 111 zł | 0.445 | |
| Rozwój | Bez zmian | Bez zmian | 88 857 zł | 112 | -0.8% | 63 413 zł | 73% | -52 558 zł | 0.464 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Podwyżka | 101 422 zł | 104 | -4.2% | 32 674 zł | 77% | -49 482 zł | 0.485 | |
| Rozwój | Program | Obniżka | 79 773 zł | 121 | +3.2% | 82 668 zł | 70% | -56 534 zł | 0.485 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Podwyżka | 108 672 zł | 100 | -4.7% | 20 375 zł | 79% | -44 200 zł | 0.486 | |
| Bez zmian | Program | Obniżka | 83 765 zł | 109 | +1.2% | 78 454 zł | 73% | -52 221 zł | 0.493 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Bez zmian | 81 653 zł | 116 | -0.3% | 75 297 zł | 70% | -57 994 zł | 0.513 | |
| ● | Szeroki program | Program | Obniżka | 75 535 zł | 133 | +5.3% | 87 135 zł | 68% | -61 101 zł | 0.516 |
| Bez zmian | Bez zmian | Bez zmian | 92 836 zł | 100 | -2.8% | 59 212 zł | 76% | -48 258 zł | 0.521 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Bez zmian | 85 886 zł | 104 | -2.3% | 70 836 zł | 73% | -53 431 zł | 0.547 | |
| Rozwój | Bez zmian | Obniżka | 77 149 zł | 112 | +0.7% | 92 218 zł | 70% | -55 541 zł | 0.556 | |
| Szeroki program | Bez zmian | Obniżka | 72 932 zł | 124 | +2.7% | 96 661 zł | 68% | -60 084 zł | 0.559 | |
| Bez zmian | Bez zmian | Obniżka | 81 120 zł | 100 | -1.3% | 88 026 zł | 73% | -51 251 zł | 0.587 | |
| Szeroki program | Wstrzymanie | Obniżka | 70 169 zł | 116 | +1.2% | 103 598 zł | 67% | -60 898 zł | 0.615 | |
| Rozwój | Wstrzymanie | Obniżka | 74 394 zł | 104 | -0.8% | 99 146 zł | 70% | -56 345 zł | 0.627 |
Bilans to skumulowana nadwyżka na mieszkańca po 10 latach, próg akceptowalny 0 zł. Usługi to indeks dostępności, gdzie 100 oznacza dzisiejszy poziom. Ludność to zmiana po horyzoncie. Kolumna „do ideału" mierzy odległość od punktu, w którym wszystkie trzy wymiary byłyby najlepsze naraz, a który zwykle nie istnieje jako realna decyzja. Kropka oznacza wariant niezdominowany: żaden inny nie jest od niego lepszy we wszystkich trzech wymiarach jednocześnie. Warianty zdominowane zostają w tabeli celowo, bo pokazują cenę złych decyzji.
Co z tego wynika
Miary wskazują różne warianty. To nie jest błąd analizy, tylko informacja: wybór zależy od tego, czego decydent chce uniknąć i który wymiar wyniku uznaje za nienaruszalny.
Cena rozwoju
Na froncie niezdominowanym podniesienie indeksu usług o jeden punkt kosztuje średnio 332 zł skumulowanego bilansu na mieszkańca przez 10 lat.
Liczona na froncie niezdominowanym, czyli tylko między wariantami, których nie da się poprawić bez pogorszenia czegoś innego. To jest kurs wymiany między pieniędzmi a usługami w tej konkretnej jednostce, a nie ocena, czy warto.
Kiedy wskazany wariant przestaje działać
Wariant wskazany przez miarę żalu (szeroki program usług, program inwestycyjny, podwyżka obciążeń) schodzi poniżej progu przede wszystkim wtedy, gdy realna zmiana dochodów poniżej 4.92 procent rocznie. W tej grupie scenariuszy porażką kończy się 74% przypadków.
To jest gotowy warunek do monitorowania. Jeśli ten parametr zacznie iść w tę stronę, decyzję trzeba skorygować, nie czekając na koniec horyzontu.
Efekty dźwigni sumują się liniowo i nie wchodzą ze sobą w interakcje: model nie wie, że cięcie usług przy jednoczesnej podwyżce podatków boli mocniej niż każde z osobna. Nie odwzorowuje też struktury budżetu ani przepływów między szczeblami finansów publicznych. Służy do porównania wariantów między sobą i do pokazania, gdzie leży granica ich odporności, a nie do prognozowania wyniku finansowego. Zakresy zmienności ludności i dochodów pochodzą z historii tej jednostki, zakres kosztów i efekty dźwigni są założeniami, które trzeba świadomie przyjąć albo zmienić.